Toezichthouder DNB en onlinebank Bunq hebben in een verbeten strijd de naleving van de regels van de Wwft aan de orde gesteld. Deze procedure maakte een bredere kritiek los over het ‘ouderwetse’ beleid van DNB, die werd terechtgewezen in de witwasaanpak. Bunq kreeg veel steun vanuit de financiële sector.
In de uitspraak van 18 oktober 2022 volgde het eindoordeel van het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb). Bunq heeft op belangrijke punten gelijk gekregen. Toezichthouder DNB moet inbinden in de eisen die zij stelt aan de witwasaanpak van de bank. De rechter hekelt de te rigide opstelling van de toezichthouder om andere onderzoeksmethoden uit te sluiten.
Wwft en de grootbanken
De krantenkoppen pakten flink uit: een “historisch hard oordeel” en “witwasaanpak DNB op de schop door sof in bunq-zaak”. Terecht dat de uitspraak zo’n impact heeft. De megaschikkingen van de afgelopen jaren – € 775 miljoen voor ING, € 480 miljoen voor ABN AMRO – hebben hun sporen nagelaten. Banken hebben veel personeel aangenomen om klanten te controleren. Volgens de Nederlandse Vereniging van Banken gaat het om circa 13.000 bankmedewerkers die zich hiermee bezighouden. Dat staat gelijk aan 15-20% van alle bankmedewerkers.
De bredere kritiek van banken op hun toezichthouder is dat sprake is van rigide beleid dat het doel mist. Volgens de Nederlandse Vereniging van Banken zou de naleving van de Wwft meer op het resultaat en minder op het formele proces gericht moeten zijn.[1] Zo vraagt DNB om een analysemethodiek die een vaste set regels volgt en heel precies voorschrijft hoe banken dat moeten doen. Maar wordt daarmee wel resultaat gehaald?
Wat doet Bunq dan anders?
Het geschil tussen Bunq en DNB draait om een gedragsaanwijzing van de toezichthouder, met als belangrijkste punt de wijze waarop Bunq nieuwe klanten aanneemt en controleert. Bunq is een jonge onlinebank en al het bankverkeer gaat via de app. Ook de screening van klanten en transacties loopt via de digitale weg. Zo gaat Bunq’s methode om particuliere klanten te screenen uit van een toegekend gebruikersprofiel, dat tot stand is gekomen aan de hand van data-analyse en kunstmatige intelligentie. Bunq gaat ervan uit dat het overgrote deel van de klanten zich volgens dat gebruikersprofiel gedraagt, dat een laag risico op witwassen heeft. Bij dit gebruikersprofiel geldt bijvoorbeeld ook een maximaal bedrag dat op de rekening mag staan en een begrenzing van het aantal betalingen per maand.
Toezichthouder DNB vindt dat Bunq op deze manier in de witwasaanpak tekortschiet. Bunq zou met deze methode onvoldoende specifieke informatie over de nieuwe klant inwinnen om de risico’s goed te kunnen inschatten. DNB had daarom in 2019 aan Bunq een aanwijzing gegeven tot het volgen van een gedragslijn, die strekt tot beëindiging van de door DNB gestelde overtreding van de Wwft.
Het CBb straft af
Bunq betoogt dat het systeem dat de bank toepast béter werkt dan hetgeen DNB voorschrijft. De toezichthouder wil bijvoorbeeld dat klanten vooraf een paar vragen worden gesteld. Bunq stelt dat deze systematiek tot slechtere resultaten leidt dan het ‘machine learning’ dat de bank gebruikt.[2]
Het CBb oordeelt dat DNB niet heeft bewezen dat de door Bunq gehanteerde manier van screenen in strijd is met de wet. De wet kent open normen en schrijft niet exact voor op welke wijze banken hun klanten moeten screenen.
“In dit verband is van belang dat artikel 3, tweede lid, aanhef en onder c, van de Wwft, zoals ook volgt uit de hiervoor weergegeven geschiedenis van de totstandkoming van de Wwft en die bepaling, niet voorschrijft op welke wijze het cliëntenonderzoek moet worden verricht. Het inwinnen van informatie over het doel en de beoogde aard van de zakelijke relatie moet een instelling in staat stellen om eventuele risico’s die de dienstverlening aan een cliënt oplevert in te schatten. (…)” [3]
Het CBb stelt de risicogebaseerde aanpak dus voorop. Voor zakelijke klanten oordeelt het CBb dat DNB niet duidelijk heeft gemaakt waarom die informatie alleen kan worden verkregen door de zakelijke klant daarover specifiek te bevragen en dat, nu Bunq dat niet heeft gedaan, de informatie die zij door middel van haar onderzoek heeft verkregen tekort schiet. Ook voor particuliere klanten oordeelt het CBb dat DNB niet duidelijk heeft gemaakt waarom de via data-analyse en statisch onderzoek verkregen informatie ontoereikend is om het doel en de benodigde aard van de zakelijke relatie vast te stellen.[4]
DNB had ter zitting nog gesteld dat het gestelde ontoereikende cliëntenonderzoek aan de poort doorwerkt in de transactiemonitoring. Dat uitgangspunt is volgens het CBb onjuist en DNB heeft daarom geen bewijs geleverd dat Bunq geen adequate voortdurende controle op haar zakelijke relatie met klanten uitoefent.[5]
Risicogebaseerde aanpak vs. formele procedures?
Het is best uitzonderlijk dat de rechter ingaat tegen een aanwijzing van een toezichthouder. De rechter geeft dus een zeer sterk signaal af.
DNB was in een eerste reactie naar aanleiding van de uitspraak nogal gereserveerd.[6] Dat is jammer, want DNB had nu ook de hand in eigen boezem kunnen steken.
De onderbouwing daarvoor heeft DNB al in handen. In september publiceerde de toezichthouder het rapport “Van herstel naar balans”.[7] Zag DNB de bui al hangen? In het rapport staat dat de controle van klanten meer risicogebaseerd moet worden én dat, om te beslissen hoe risicovol het profiel van een klant is, kunstmatige intelligentie toch een optie kan zijn. Het gebruik van data en inzet van technologie kan een bijdrage leveren aan effectiviteit en efficiëntie in de witwasaanpak. Hiermee wordt ook recht gedaan aan de open normen in de Wwft.
[1] https://fd.nl/financiele-markten/1435444/aanpak-dnb-in-witwaszaak-tegen-bunq-maakt-bredere-kritiek-los-onder-banken-nzj2caHJVbku
[2] https://fd.nl/financiele-markten/1434984/onlinebank-bunq-voert-ongekend-felle-strijd-tegen-dnb-over-witwasregels-nzj2caHJVbku
[3] College van Beroep voor het bedrijfsleven 18 oktober 2022, ECLI:NL:CBB:2022:707, r.o. 8.5.4
[4] College van Beroep voor het bedrijfsleven 18 oktober 2022, ECLI:NL:CBB:2022:707, r.o. 8.6.3.
[5] College van Beroep voor het bedrijfsleven 18 oktober 2022, ECLI:NL:CBB:2022:707, r.o. 9.6.
[6] https://www.dnb.nl/nieuws-voor-de-sector/toezicht-2022/reactie-op-uitspraak-cbb-in-zaak-bunq/
[7] https://www.dnb.nl/media/2ambmvxt/van-herstel-naar-balans.pdf