Skip to content

#337 Van lobbyisme tot omkoping: vijftig tinten grijs

06 November 2023

Tussen lobbyisme en ambtelijke corruptie ligt een mistig, grijs gebied. Het gelauwerde poldermodel leidt in de hedendaagse praktijk tot onduidelijke grenzen: want wanneer verandert lobbyen in omkoping?

Actieve ambtelijke corruptie is strafbaar gesteld in artikel 177 Sr. Voor strafbare actieve omkoping is kort gezegd vereist dat de omkoper iets voor de ambtenaar doet (in de vorm van een belofte, dienst of gift) met de bedoeling die ambtenaar op een bepaalde manier te laten handelen.

Lobbyisme is inherent aan het (proberen te) beïnvloeden van de bestuurlijke of politieke besluitvorming. Maar wanneer slaat deze vorm van beïnvloeding door naar strafbaar handelen? Die vraag is niet zo gemakkelijk te beantwoorden. De Nederlandse lobbypraktijk is nagenoeg ongereguleerd. Dat leidt tot verwarring (en mogelijk tot ongelukken).

Ongebreidelde lobby

Onze kenmerkende polderpolitiek heeft eraan bijgedragen dat er bar weinig regelgeving is op het gebied van lobbyisme. In 2018 presenteerde de Group of States against Corruption van de Raad van Europa (GRECO) er een rapport over met maar liefst zestien aanbevelingen. Acht daarvan zagen op voorkoming van corruptie en bevordering van integriteit binnen centrale overheden (hoogste bestuurlijke functies). GRECO beval onder meer aan regels in te voeren over de wijze waarop personen die de hoogste bestuurlijke functies bekleden in contact treden met lobbyisten en de transparantie over dit soort contacten te vergroten.

In 2021 volgde het eerste evaluatierapport. Nederland stond er niet goed op: geen van de zestien aanbevelingen was naar tevredenheid opgevolgd. Met de aanwijzingen over de regulatie van lobbywerk was helemaal niets gedaan (zie ook Vaklunch #431).

Lobbyregister

In de tussentijd nam in de maatschappij de aandacht voor de bestrijding van ambtelijke corruptie toe. Dit werd een speerpunt van het OM (zie Vaklunch #521), en de integriteit van (top)ambtenaren – in samenhang met de omgang met lobbyisten – kwam ook steeds hoger op de politieke agenda te staan (zie ook Vaklunch #496). In dat kader werd onder meer een motie ingediend voor het invoeren van een lobbyregister, waarin communicatie tussen lobbyisten en bewindspersonen, topambtenaren en parlementsleden wordt geregistreerd.

In mei van dit jaar maakte de minister van Buitenlandse Zaken bekend dat niet tot invoering van zo’n lobbyregister wordt overgegaan, mede omdat op dit moment niet duidelijk is wat de precieze definitie is van ‘lobbyist’. Op deze beslissing volgde kritiek in de media, maar de minister maakte onlangs in een Kamerbrief nogmaals duidelijk dat het lobbyregister er vooralsnog niet komt.

Behoefte aan regulering

Vanuit de politiek bestaat dus behoefte aan regulering en sturing van de lobbypraktijk. Is aan die behoefte inmiddels gehoor gegeven? Nog niet genoeg.

Afgelopen zomer volgde het tweede evaluatierapport. GRECO is nog niet tevreden over de Nederlandse lobbypraktijk. Weliswaar zijn nieuwe maatregelen getroffen om het contact tussen bewindspersonen en lobbyisten te reguleren en te controleren, zoals de verplichting om agenda-afspraken met derde partijen openbaar te maken, maar er zijn geen regels geformuleerd over de manier waarop ambtenaren met lobbyisten moeten omgaan. GRECO meent dat daarvoor nadere regulering nodig is.

Daar sluit ik mij bij aan. GRECO legt de vinger precies op de zere plek: ook met de nieuwe maatregelen blijft onduidelijk waar lobbywerk verandert in omkoping. De verplichting contacten bekend te maken, zonder daarbij openheid te hoeven geven over de inhoud van die contacten, draagt niet bij aan de controleerbaarheid van de gemaakte afspraken. Bovendien zijn geen regels gesteld over de inhoud van het contact met lobbyisten. Aldus blijft überhaupt onduidelijk welke onderwerpen of afspraken wel en niet door de beugel kunnen. Nu het OM van corruptiebestrijding een speerpunt heeft gemaakt, is het wat mij betreft van groot belang dat hierover meer regelgeving komt.

Toekomstmuziek

Lobbyisme is legaal en heeft ook voordelen. Denk hierbij aan een goede informatie-uitwisseling tussen de private en de publieke sector en brede(re) publieke steun voor overheidsbeleid. Betere regulering is echter broodnodig. De Nederlandse lobbypraktijk is momenteel in nevelen gehuld. Dat brengt risico’s op een ongelijk speelveld, ondoorzichtige besluitvorming en belangenverstrengeling met zich, en daarmee ook de kans op strafbaar handelen (actieve en passieve omkoping). Bovendien weten lobbyisten noch ambtenaren momenteel waar zij aan toe zijn.

Wat mij betreft dient de aanbeveling van GRECO dan ook te worden geïmplementeerd. Een lobbyregister zou een stap in de goede richting zijn. Maar als het aan de minister ligt, blijft dat voorlopig toekomstmuziek.

Gepubliceerd door onze specialist:

Sorry, er konden geen items worden gevonden.