Skip to content

#470 Wel hetzelfde en niet hetzelfde?

12 October 2026

Over het ne bis in idem-beginsel (samenloop verzuimboete en strafvervolging voor fraude)

De Hoge Raad heeft op 6 oktober 2026 een arrest gewezen waarin het ne bis in idem-beginsel centraal staat[1]. Kan een ondernemer die een verzuimboete voor het niet-betalen van btw opgelegd heeft gekregen, later strafrechtelijk worden vervolgd voor het opzettelijk niet betalen van btw? Dat kan inderdaad, zo oordeelde de Hoge Raad (overeenkomstig zijn eerdere rechtspraak), op basis van nationale regelgeving. Maar is een dergelijke vervolging ook in overeenstemming met het unierecht?

Op die vraag geeft de Hoge Raad (in het onderhavige geval) geen expliciet antwoord. Niettemin laat het antwoord zich wel raden. Het is weliswaar een dubbele vervolging van een feit dat naar unierechtelijke maatstaven als hetzelfde feit kan kwalificeren (dus in strijd met het ne bis in idem-verbod), maar die kan gerechtvaardigd zijn op gronden die eveneens aan het unierecht worden ontleend. De Hoge Raad laat zien dat de twee beoordelingsmaatstaven (uit het nationale- respectievelijk unierecht) verschillend zijn, maar tot dezelfde uitkomst (kunnen/zullen) leiden.

Een fiscale verzuimboete zal voor de gemiddelde leek iets heel anders zijn dan een strafvervolging voor een ernstige fiscale fraude. Zo’n verzuimboete kan al worden opgelegd als bijvoorbeeld de btw (domweg) te laat wordt betaald. De verzuimboete is ervoor bedoeld de fiscale aangifte- en/of betaalverplichtingen in te scherpen (zodat een volgende keer wel op tijd wordt betaald). Fiscale fraude is van een andere orde. Dan is er wel opzet in het spel, opzet die door de officier van justitie wettig en overtuigend moet worden bewezen. Twee verschillende grootheden, zou men kunnen zeggen. Maar gaat het juridisch niet om hetzelfde? Het gedrag waar het om gaat bestaat in beide gevallen uit het niet betalen van btw. Is er dan (juridisch) niet toch sprake van een dubbele vervolging waaraan het ne bis in idem-beginsel in de weg staat?

Dat het om een dubbele (of twee) strafvervolging(en) gaat, zal niet ter discussie staan. Het opleggen van een fiscale verzuimboete is een strafvervolging in de zin van artikel 6 van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (EVRM), net als een “gewone” strafvervolging van “echte” fiscale fraude. En als het om btw gaat, is bovendien het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (Handvest) van toepassing.

Maar zien die vervolgingen op hetzelfde feit?

Daarover laat de Hoge Raad zijn licht schijnen. Meer specifiek ging het om een geval waarin de inspecteur een verzuimboete had opgelegd voor het te laat betalen van btw en de officier van justitie tot strafvervolging was overgegaan voor het opzettelijk te laat betalen van (diezelfde) btw. Is dat een verboden samenloop?

De Hoge Raad overweegt dat ter zake (nationale) wettelijke bepalingen en unierechtelijke bepalingen van belang zijn.

Nationaal gelden artikel 68 van het Wetboek van Strafrecht (de codificatie van het ne bis in idem-beginsel) en de artikelen 243, lid 2 en 255, lid 1 van het Wetboek van Strafvordering, met het zogenoemde una via-beginsel, dat de samenloop tussen bestuurlijke boetes en fiscale strafvervolging beoogt te voorkomen. Voor de vraag of sprake is van “hetzelfde feit” in de zin van deze nationale bepalingen verwijst de Hoge Raad naar vergelijkingsfactoren, die hij in eerdere rechtspraak heeft ontwikkeld. Die vergelijkingsfactoren zien op de juridische aard van de feiten en de gedraging van de verdachte. Als die aanzienlijk verschillen, kan dat tot het oordeel leiden dat niet kan worden gesproken van hetzelfde feit (dus geen verboden samenloop).

De Hoge Raad haalt ook het unierecht aan, meer in het bijzonder de artikelen 50 en 52 van het Handvest. Het ne bis in idem-beginsel wordt (ook) in die bepalingen tot uitdrukking gebracht. De Hoge Raad haalt voor de uitleg van de artikelen 50 en 52 van het Handvest rechtspraak van het Hof van Justitie aan. In die rechtspraak is geoordeeld dat de materiële feiten bepalend zijn voor de vraag of sprake is van een schending van het ne bis in idem-beginsel. Hoe de feiten nationaalrechtelijk zijn gekwalificeerd en welk rechtsgoed daarmee wordt beschermd is volgens het Hof van Justitie niet van belang. Verwezen wordt ook naar artikel 52 van het Handvest dat voorziet in beperkingen van het recht dat aan het ne bis in idem-beginsel kan worden ontleend.

De Hoge Raad overweegt vervolgens: het ne bis in idem-beginsel wordt zowel nationaalrechtelijk als unierechtelijk uitgewerkt, maar dat betekent niet dat de inhoud van het begrip hetzelfde feit uit de (Nederlandse) wet samenvalt met de betekenis van dat begrip in artikel 50 van het Handvest. De Hoge Raad wijst in dat verband in het bijzonder op artikel 52 van het Handvest, dat beperkingen op het ne bis in idem-beginsel mogelijk maakt. Een dergelijke bepaling kent de Nederlandse strafwet niet.

Met andere woorden: de betekenis van “hetzelfde feit” in de Nederlandse strafwet en het Handvest is niet (per definitie) dezelfde.

Dat neemt niet weg, aldus de Hoge Raad, dat de Nederlandse strafrechter in dit soort zaken zal moeten toetsen of een vervolgingsbeslissing verenigbaar is met de ne bis in idem-bepalingen uit zowel het nationale recht als het unierecht. Zie ik het goed, dan dient de strafrechter twee (volgens de Hoge Raad) verschillende maatstaven aan te leggen. Die van het nationale recht die tot de conclusie leidt dat een fiscale verzuimboete voor het niet-betalen van btw niet hetzelfde is als het opzettelijk niet-betalen van btw en die van het unierecht, waarin de conclusie anders lijkt te zijn. Die gedragingen zijn (materieel) wel hetzelfde, maar de dubbele strafvervolging kan worden gerechtvaardigd, vanwege de zogenoemde beperkingssystematiek van artikel 52 van het Handvest.

Dus zowel niet hetzelfde als wel hetzelfde, en toch dezelfde uitkomst, geen ne bis in idem.

Daarbij geeft de Hoge Raad ook huiswerk mee aan de vervolgingsinstanties hier te lande. Belastingdienst en Openbaar Ministerie moeten met elkaar afstemmen als het gaat om de gedragingen “(…) die (deels) dezelfde materiële feiten betreffen (…)”, ook al voorziet het huidige Protocol AAFD daarin niet expliciet.

Die eis lijkt nieuw te zijn en biedt kansen voor de verdediging.

 

[1] HR 6 oktober 2026, ECLI:NL:HR:2026:1578.

Gepubliceerd door onze specialist:

P.J. (Peter) van Hagen