De laatste jaren hebben wij gezien dat cliënten steeds vaker worden geconfronteerd met verregaande klantonderzoeken van banken. Vaak met grote gevolgen voor de bedrijfsvoering. Zonder een zakelijke bankrekening kan een bedrijf simpelweg niet meer functioneren. De achterliggende fiscale- of strafzaak, die nog jaren kan voortduren, wordt dan ineens een bijzaak. Recent publiceerde Kifid, het klachteninstituut voor de financiële sector, dat het aantal klachten tegen banken in 2025 sterk is gestegen. Reden te meer om deze ontwikkelingen eens te beschouwen.[1]
Waar komt deze ‘heksenjacht’ door de banken als poortwachter eigenlijk vandaan? In 2018 betaalde de ING een bedrag van 775 miljoen euro voor het structureel tekortschieten in de naleving van de Wwft.[2] In 2021 schikte ook de ABN AMRO voor 480 miljoen euro.[3] Onderdeel van de deals was het aanscherpen van het compliance beleid. En dat hebben we geweten. Op dit moment werken er bij de grootbanken meer KYC/CDD medewerkers dan reguliere opsporingsambtenaren bij de Nederlandse Politie. Wij zagen ook direct de gevolgen. Ieder bedrijf dat in de media was gekomen voor een strafrechtelijke verdenking of waarbij op de bankrekening strafvorderlijk beslag was gelegd, kreeg een klantonderzoek van de bank om de oren. In het meest ongunstige scenario werd de klantrelatie door de bank opgezegd en ging het bedrijf richting de afdeling ‘offboarding’. Met grote gevolgen. Een bedrijf dat zijn leveranciers niet kan betalen en geen betalingen van debiteuren ontvangt, kan eenvoudigweg niet lang voortbestaan. Enorme contante betalingen, Fintech banken of een obscure bank buiten het SEPA-gebied zijn ook geen alternatief voor een reguliere Nederlandse bankrekening, zeker niet als er in Nederland een betaalautomaat op locatie moet staan.
Contractvrijheid en zorgplicht
Een klantrelatie met een bank is een civielrechtelijke aangelegenheid tussen twee private partijen. De strafrechtelijke onschuldpresumptie en andere waarborgen spelen geen rol. Het overstappen naar een andere bank is vaak ook niet mogelijk. Geregeld resulteert het opzeggen van de bankrelatie ook in een registratie op de ‘zwarte lijst’, het zogenaamde Interne- of Externe verwijzingsregister (IVR/EVR) waar andere banken in kunnen kijken. Het weigeren van een nieuwe bankrelatie/klant is voor een bank gemakkelijker dan het opzeggen van een bestaande klantrelatie, vanwege de contractvrijheid. Bij het opzeggen van een relatie met een bestaande klant moet ten minste nog de zorgplicht uit artikel 2 van de Algemene Bankvoorwaarden in acht worden genomen.[4] Die waarborg ontbreekt bij het aangaan van een nieuwe klantrelatie. Reden waarom het raadzaam is om bij de start van een klantonderzoek uit voorzorg al zoveel mogelijk alternatieve bankrekeningen bij andere Nederlandse banken te openen. De IVR/EVR registratie is dan misschien nog niet verricht en het (later) opzeggen van de bankrelatie wordt lastiger als het een bestaande klant betreft.
Bankrekening als levensader
Het bleef bij ABN en ING niet alleen bij transacties met miljoenenbedragen. Ook zijn er natuurlijke personen/bestuurders van deze grootbanken als verdachte aangemerkt.[5] Als gevolg hiervan zien we dat banken extreem risico-avers zijn geworden en complete bedrijfssectoren uitsluiten als klant. Zoals gezegd is een bankrelatie een civiele aangelegenheid en mag een bank vanwege de contractvrijheid eenieder eenzijdig weigeren. Het feit dat een bankrekening in het moderne betalingsverkeer een soort nutsvoorziening is geworden, doet daar niet aan af. Voor particulieren bestaat er wel een recht op een basisbankrekening (convenantenrekening, zonder andere bankproducten), maar zo’n recht bestaat er (nog) niet voor bedrijven/rechtspersonen.[6] Terwijl een strafrechtelijke veroordeling of vrijspraak nog jaren op zich kan laten wachten, is het bedrijf soms al ontbonden of failliet gegaan omdat het zonder een bankrekening niet kan functioneren.
Uiteraard zijn er enkele rechtsmiddelen. Na de interne klachtprocedure bij een bank te hebben doorlopen, kan er een klacht worden ingediend bij het Kifid, mits het een deelnemende bank betreft. De nieuwste cijfers van Kifid laten zien dat het aantal ingediende klachten in 2025 opnieuw fors is gestegen. Voor het vierde jaar op rij nam het aantal klachten toe: in totaal ontving Kifid 7.832 klachten, ruim 1.800 meer dan in 2024. Bijna 3.200 zaken werden inhoudelijk behandeld, waarvan 1.513 met succes via bemiddeling zijn opgelost. Als een uitspraak of bemiddeling van het Kifid geen soelaas biedt, kan er nog civielrechtelijk tegen de opzegging van de klantrelatie worden geprocedeerd. Dit is helaas een prijzig en langdurig traject waar geen ondernemer op zit te wachten.
Ondernemen onder bancaire druk
Een niet-afgerond Wwft-klantonderzoek van de bank leidt geregeld tot een FIU-melding en het beëindigen van de klantrelatie. Soms is er wel een onderhandeling met de bank mogelijk, bijvoorbeeld over het beëindigen van de rekening waarbij de bank de kosten voor het overboeken van aandelen voor zijn rekening neemt en deze toezegt niets te registreren in het Interne of Externe verwijzingsregister. Om zo’n deal te maken is wel nodig dat er een bancair alternatief voorhanden is.
Bij privépersonen (DGAs) komt het voor dat mensen die soms al meer dan 30 jaar klant zijn bij een bank met hun gehele familie en al hun bancaire producten eruit worden gezet. Als de hypotheekproducten van kinderen worden beëindigd omdat vader een cash of cryptotransactie in de ogen van een bank onvoldoende kan onderbouwen, gaat er toch echt iets mis in ons systeem. De toepassing van de Wwft is wat dat betreft doorgeslagen. In geen enkel ander land is de Europese AML-verordening zo rigoureus geïmplementeerd als in Nederland. Al jaren worden er vraagtekens gezet bij de effectiviteit van de bancaire Wwft-klantonderzoeken en de honderdduizenden FIU-meldingen. Uiteraard is dit niet de schuld van banken zelf. Sinds de megatransacties van het OM is het de-risking beleid erop gericht om elk risico uit te sluiten en klanten bij twijfel er maar simpelweg uit te gooien. De politiek is aan zet om deze ongewenste neveneffecten aan te pakken en te zorgen dat geen enkel bedrijf categoraal wordt uitgesloten van het betalingsverkeer.
[1] Kifid in 2025: stijging ingediende klachten waarvan ruim 1.500 opgelost met bemiddeling
[2] ING betaalt 775 miljoen vanwege ernstige nalatigheden bij voorkomen witwassen | FIOD Fiscale Inlichtingen en OpsporingsDienst
[3] ABN AMRO betaalt 480 miljoen euro vanwege ernstige tekortkomingen bij het bestrijden van witwassen | Openbaar Ministerie
[4] https://www.nvb.nl/media/1840/000947_abv2017-uitgebreid.pdf
[5] ABN Amro schikt voor 480 miljoen om witwasfraude, ook Gerrit Zalm onderzocht
[6] Uitleg Convenant Basisbankrekening – Basisbankrekening